Wij gebruiken cookies op de website. Analytische cookies laten ons geanonimiseerd zien hoe men de website gebruikt. Met die inzichten monitoren en verbeteren we fsin.nl. Lees meer

Ik ga niet akoord

De waarden van ons voedsel

De manier waarop voedsel wordt geproduceerd en geconsumeerd heeft alles te maken met de stand van de biodiversiteit. Twee recente rapporten laten zien dat op dit vlak voor iedereen grote uitdagingen liggen te wachten. Alle partijen in de ketens, niet in de laatste plaats de consument, worden voorgehouden een forse draai te maken naar een duurzamere manier van leven. De discussies hierover raken de waarden van ons voedsel.

17 mei 2019 - Begin mei kwam het biodiversiteitsbureau IPBES van de Verenigde Naties met een alarmerend rapport. Ecosystemen hebben het zwaar te verduren door vervuiling, exploitatie en klimaatverandering, maar vooral door menselijk ingrijpen in natuurgebieden. Alleen al de afgelopen vijf jaar is een oppervlakte van vijf keer Engeland aan tropisch bos omgekapt voor landbouw en veeteelt vanwege de mondiale vraag naar rundvlees, palmolie, soja en andere grondstoffen. Door deze ontwikkelingen dreigt van de circa acht miljoen planten- en diersoorten op aarde een miljoen uit te sterven. Het is onthutsend leesvoer, want wie kan zich daar nu een voorstelling van maken?


Leven staat op het spel

Het rapport maakt in niet mis te verstane bewoordingen duidelijk dat het leven zelf nu op het spel komt te staan. De industriële landbouw met monoculturen heeft ons uiterst kwetsbaar gemaakt: driekwart van het voedsel wordt geleverd door slechts twaalf gewassen en vijf diersoorten, eigenlijk een veel te smalle basis wanneer ziekten of plagen rondwaren of als de weersomstandigheden extremer worden. Verder ingrijpen, bijvoorbeeld met nog meer meststoffen, werkt niet meer. Op meer dan 20% van alle akkers wereldwijd dalen inmiddels de opbrengsten, omdat de bodems volledig uitgeput zijn.


Volwaardig menselijk bestaan

De VN-onderzoekers hebben er in meer dan één opzicht een bijzonder rapport van gemaakt. Zo is wetenschappelijke analyse aangevuld met veel inheemse kennis van lokale bewoners die hun leefomgeving als geen ander begrijpen. Verder besteden ze aandacht aan de gevolgen voor de armste groepen in de wereld die nu al in zeer fragiele omstandigheden leven. Bovendien schromen ze niet om radicale voorstellen te doen. We moeten toe naar een robuuster landbouwsysteem met duizenden voedselgewassen, op kleinschaliger manier geteeld, maar uiteindelijk gaat het om een visie op wat het leven kwalitatief goed maakt. Zij verstaan daaronder: ‘Een volwaardig menselijk bestaan met zowel materiële als immateriële en spirituele elementen.’ Hoe dat per tijd en cultuur wordt ingevuld, is vooral een kwestie van onderliggende waarden.


Burger aan zet

Drie weken voor dit rapport kwam het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) met een totaalplaatje van de voedselsector in Nederland. In Dagelijkse kost. Hoe overheden, bedrijven en consumenten kunnen bijdragen aan een duurzaam voedselsysteem draait het eveneens om biodiversiteit. Maar hier moet niet zozeer de boer veranderen; de burger is aan zet. De impact van ons eetpatroon, gemeten als voetafdruk op het gebruik van land, ligt namelijk voor driekwart buiten de eigen grenzen. Willen we de negatieve effecten daarvan terugdringen, dan valt de grootste winst te behalen met minder verspilling én met duurzamer eten. Met andere woorden, wie iets wil bijdragen aan een betere wereld met behoud van planten en dieren, moet dat via het eigen bord doen. De impact zou zelfs met een derde kunnen dalen.


Wie neemt regie?

Veel consumenten kunnen dat echter niet alleen. De keuzevrijheid is te groot, de wil om te veranderen te zwak. Zij hebben hulp nodig, maar over de manier waarop lopen de meningen uiteen. Alleen al de vraag wie de regie zou moeten nemen, verzandt in wijzen naar elkaar. Bij de presentatie van Dagelijkse kost in Den Haag, met vertegenwoordigers uit de hele voedselketen, ging de vinger naar de overheid: zorg dat schoolkinderen voedselvaardigheden aanleren. En naar de producenten: zorg dat er nog meer innovaties op de markt komen met verantwoorde import. En naar de supermarkten: zorg dat klanten standaard de meest duurzame keuzes maken.


Gemeenschappelijke belangen

Uit de interactie met de zaal bleek de urgentie, maar ook de zorg om de eigen positie. Het draait immers om essentiële vragen: wat hebben de verschillende partijen elkaar te bieden om te vernieuwen en te verduurzamen? Moeten we producten met een hogere milieubelasting niet duurder maken? Hoe krijg je binnen de context van de vrije markt het gros van de samenleving mee? Tot waar grijp je in om gedragsverandering te bewerkstelligen? Het planbureau geeft aan dat er verschillende visies bestaan op duurzaamheid. Daardoor zal elke discussie over de toekomst van ons voedsel uiteindelijk op het niveau van waarden moeten worden gevoerd - beide rapporten liggen wat dat betreft in elkaars verlengde. Dat is hoopvol, want via waarden kan duidelijk worden waar de gemeenschappelijke belangen liggen, in Nederland en wereldwijd.

Tjirk van der Ziel
Tjirk van der Ziel
Manager research & publishing

Kan je iemand helpen met dit artikel? Deel het!