Wij gebruiken cookies op de website. Analytische cookies laten ons geanonimiseerd zien hoe men de website gebruikt. Met die inzichten monitoren en verbeteren we fsin.nl. Lees meer

Ik ga niet akoord

Het kerstdiner blijft ons heilig

Nog even en we zitten gezellig rond het kerstdiner. Een traditie die al oude wortels heeft. Overvloedig eten en drinken maakt onlosmakelijk deel uit van terugblikken en uitblazen. Maar wat op tafel komt krijgt steeds meer een moreel tintje. Kan nog alles anno 2019? Hoe gezond en verantwoord wordt straks de maaltijd, en door welk verhaal laten we ons leiden?

18 december 2019 - De Romeinen wisten wel wat feestvieren was. Al eeuwen voor het begin van onze jaartelling hielden zij in december een boerenfestival ter ere van Saturn, de god van de vruchtbare zaden. In de straten ging het er uitbundig aan toe, met drinken, zingen, gokken en wagenrennen. Mensen gaven elkaar baksels en andere geschenken, en draaiden de rollen voor even om: meesters bedienden hun slaven, ouders hun kinderen. En natuurlijk geen feest zonder goed eten. De eerste beschrijving van een groot banket met tal van lekkernijen stamt uit 217 voor Chr. Openbaar, zodat iedereen, van rijk tot arm, ervan kon genieten. Vrijgevigheid stond in hoog aanzien.

Er waren meer festivals. Die van Consus, de god van het opgeslagen graan, en van Opalia, de godin van de overvloedige oogsten. En eind december werd vanouds ook al de kortste dag gevierd ofwel: de zonnewende, het keerpunt richting nieuw licht en leven. Zo rond het jaar nul waren al deze hoogtijdagen samengesmolten tot één groot festijn die soms meer dan een week kon duren. Een haast heilige tijd. Alles viel stil, mensen legden hun werk neer, scholen sloten, iedereen had vrij. Op tafels stonden witte kaarsen en de muren waren gedecoreerd met kransen en groen takken. Een waar volksfeest, met stip op de Romeinse jaarkalender.

Even leek het erop dat feesten en eten in de taboesfeer zouden belanden. In de vierde eeuw gaf de Romeinse keizer Constantijn de Grote het christendom in zijn rijk ruim baan, het begin van de kerstening van Europa. Daarin was geen plaats voor heidense verering, zeker niet bij de herdenking van de geboorte van Jezus. Maar toen kerkleiders die vastpinden op 25 december – over het waarom van die datum bestaan meerdere theorieën – grepen de burgers, ook christenen, gretig terug op de oude tradities. De eeuw was nog niet om of veel gebruiken snoerden zich vast rond het kerstfeest, inclusief groen, lichtjes én royale maaltijden, de voorlopers van onze kerstdiners. Alle pogingen nadien om Kerst te zuiveren liepen, met ups en downs, uiteindelijk op niets uit.

Tegenwoordig wordt het kerstdiner vanuit andere hoek belaagd. Eten doen we niet zomaar. Er hangt een kuis (prijs)kaartje aan. Of het nu gaat om rauwe groenten, paleo-diëten, glutenvrij eten, macrobiotisch of fanatiek veganisme, voedsel wordt steeds meer langs een moreel meetlatje gelegd. Nu religie in veel Europese landen naar de marge is verdreven en de kerstmaaltijden op zichzelf staande aangelegenheden zijn geworden, geven mensen zich over aan het beoordelen van degene die in hun ogen minder puur en deugdzaam leeft. Daarin schuilt een paradox: menig eetpatroon kent nog strengere regels dan de rituelen van de religie waarvan men zich heeft ontworsteld. Het is de ethische impuls van de ware gelovige die denkt daarmee het bijna-perfecte leven te kunnen bereiken, zonder ziekten en ander ongemak.

Het zich terugtrekken in de eigen leefwereld met eigen rituelen is een typisch kenmerk van de postmoderne en geseculariseerde cultuur. Bij die rituelen gaat de aandacht vooral uit naar het fysieke lichaam – en dus ook naar voedsel. We kunnen rustig spreken van een cultus met religieus aandoende normen, geboden en verboden, van ‘zoveel keer sporten’ en ‘zoveel keer gezond eten’. De manier waarop mensen over eten denken, hangt samen met dominante denkbeelden in de samenleving. Niemand heeft dat grondiger onderzocht dan de Britse antropologe Mary Douglas in haar boek Purity and Danger, alweer een dik halve eeuw geleden. Haar stelling is dat onze hang naar zuiverheid en reinheid voortkomt uit de behoefte onze omgeving te ordenen. Hoe groter de wanorde, hoe sterker deze neiging, te beginnen met ons eigen lijf.

Een dergelijke drang is nauw verweven met onze identiteit, betoogt de Amerikaanse hoogleraar Alan Levinovitz. In The Gluten Lie schrijft hij dat iemand vragen niet langer gluten te eten gelijk staat aan het opgeven van een geloof. Berichten over giften, chemicaliën en ander onheil bezweren we met een vastklampen aan radicale diëten. Dit absoluut vertrouwen verklaart hij in bovennatuurlijke termen. Neem suiker. In de achttiende eeuw, dus ver voor problemen als diabetes en obesitas, stond dit goedje al in een kwaad daglicht. Sterker, nog voor suiker gemeengoed was, bestempelden mensen het als ronduit slecht. Genieten was toen zonde. In die tijd was dat het dominante verhaal in de samenleving. Tegenwoordig koesteren we onze eigen verhalen, met onze eigen obsessies, in onze eigen bubbels.

Voedselhypes bieden ons veiligheid en houvast in een complexe en sterk veranderende wereld. Het enige waar we als individu controle over hebben is datgene wat we in onze mond stoppen – heel lijfelijk dus. Aan de hand van strikte regels laten we zien wie we zijn en hoe we leven. Goed beschouwd is foodisme een vorm van eigentijdse religie. Overdreven? Deze maand is in Frankrijk een stevig mediadebat losgebarsten over Kerst. Anno 2019 moeten de kerstboom en de kerstcadeaus 100 procent milieuvriendelijk zijn, en het kerstdiner krijgt op slag een heilige status: puur, biologisch, ecobewust met producten van het seizoen en van lokale boeren, en zónder kalkoen. Alleen de Franse traditie van vetgemeste ganzen- en eendenlever lijkt nog ferm stand te houden. In Nederland kijken we eerst de kat uit de boom. Maar gezien het grote aanbod van verantwoorde kerstboxen worden ook hier nieuwe trends zichtbaar.

Dr. Tjirk van der Ziel, Economisch geograaf en Ruraal socioloog
Omslagfoto: Shutterstock

Tjirk van der Ziel
Tjirk van der Ziel
Manager research & publishing

Kan je iemand helpen met dit artikel? Deel het!