Johann Hari: 'Ons concentratievermogen bevindt zich in een grote crisis'

Aan aandacht is geen gebrek tijdens de voordracht van Johann Hari. Met zijn hoge spreektempo én een persoonlijke anekdote over zijn relatie met zijn smartphone-verslaafde petekind, pakt de schrijver moeiteloos de aandacht van zijn toehoorders. 'Het leven van mijn petekind was een blur van Snapchat en andere social media', begint Hari. 'Er was geen normaal gesprek met hem meer mogelijk. Ik zei: Je bent niet aanwezig in de tegenwoordige tijd van je eigen leven.'

Om hun relatie te verbeteren, nam Hari de tiener - een fan van Elvis Presley – mee naar Graceland. 'We vlogen van Londen naar New Orleans en het eerste wat ons op Graceland overkwam was dat we een iPad in onze handen geduwd kregen en oordopjes.' Tijdens de rondleiding door de Jungle Room, Elvis’ favoriete plek op Graceland, keek iedereen naar z’n beeldscherm en niemand naar de echte kamer. 'Ondertussen zat mijn petekind te chatten.'

Volgens Johann Hari veroorzaken onze verslaving aan smartphone en social media een grote crisis in onze aandacht en focus. 'Alles wat we presteren vraagt een enorme dosis focus, doorzettingsvermogen en aandacht. Die zijn we kwijt.' Tieners kunnen zich volgens de schrijver nog maar een minuut op een taak concentreren en kantoorpersoneel gemiddeld zo’n drie minuten. De Britse auteur heeft het over een ‘perfecte storm van cognitieve afbraak’. 'Kinderen denken dat ze op acht mediaplatformen tegelijk actief kunnen zijn, terwijl onderzoek aantoont dat de mens over maximaal twee dingen tegelijk kan nadenken. Doe je meer tegelijk, dan gaat dat ten koste van alles wat je aan het doen bent.'

Dit is ons allemaal aangedaan

Voor 'Stolen Focus' interviewde Hari tientallen deskundigen, onder wie neurowetenschappers. Dat bracht hem tot de conclusie dat onze aandacht daadwerkelijk gestolen is en niet verloren, zoals de Nederlandse titel van zijn boek opmerkelijk genoeg suggereert. In het Nederlands heet zijn boek ‘De aandacht verloren’.  ‘Maar’, zegt Hari, ‘het is niet zo dat er iets mis is met onszelf. Het onvermogen om ons te concentreren heeft niets met wilskracht te maken. Nee, dit is ons allemaal aangedaan.' Als voorbeeld noemt hij de algoritmes van Facebook, die opzettelijk de negativity bias versterken. 'De mens blijft langer scrollen door negatief nieuws dan door positief nieuws. Facebook verdient geld aan scrollen, dus verzamelen de algoritmes van Facebook opzettelijk negatief nieuws.' Daarnaast worden social media volgens Hari met opzet steeds verslavender. ‘In Silicon Valley lopen heel wat mensen rond die enorme spijt hebben van de wereld die ze hebben gebouwd.’

Vanuit de zaal wilde FSIN-oprichter Jan-Willem Grievink weten of de schrijver die praktijken crimineel vindt. Hari: ‘Het is niet illegaal, maar wel immoreel. De algoritmes van Facebook verergerden de genocide onder Rohingya-moslims in Myanmar, omdat ze de haatberichten tegen de Rohingya versterkten in plaats van ze te blokkeren.’

’Overheid moet ingrijpen’

Volgens Hari is het de hoogste tijd dat we onze focus heroveren. Bijvoorbeeld door het installeren van apps als Freedom, die bepaalde toepassingen blokkeert op de telefoon. Ook is er veel meer regelgeving nodig, meent hij. ‘Het is alsof iemand de hele dag jeukpoeder over je uitstrooit. Daar moet je jezelf tegen beschermen, maar het strooien zelf moet ook ophouden.’

FSIN-directeur Inga Blokker, die Hari op het podium interviewde, vroeg zich af of we niet zelf verantwoordelijk zijn voor ons gedrag. Volgens haar willen mensen hun eigen beslissingen nemen en af en toe ook iets ‘ongezonds’ kunnen doen. Hari denkt daar duidelijk anders over. ‘Ik wil mensen hun treats niet afnemen, maar alles binnen maatschappelijke grenzen. Kijk: we moeten het niet doen zoals in China, waar de overheid bepaalt dat kinderen maar twee uur per week mogen gamen. Maar we zitten hier in het Westen zo ver richting het andere uiterste, dat we heel veel regelgeving kunnen invoeren zonder te ver te gaan.’

Voor de managers in de zaal heeft Hari nog een boodschap. ‘Jullie moeten de waarde van aandacht weten te schatten en weg van de mythe van het multitasken. Als je mensen steeds onderbreekt om verschillende dingen te doen, is dat een heel slechte manier van leidinggeven.’ De overgang van de ene taak naar de andere kost volgens Hari heel veel cognitieve inspanning en leidt tot verminderde prestaties en concentratie, het zogenaamde switch cost-effect. ‘We moeten af van dat gekke Amerikaanse idee dat de uitgeputte, altijd beschikbare werknemer, de goede werknemer is. Een productieve werknemer is een werknemer die helder kan denken, aandacht heeft en creatief is.’